De regeling dient een gezamenlijk belang van systeembeheerders en projectpartijen: door de aanleg van aansluitingen niet exclusief bij de systeembeheerder te leggen, kan de realisatie worden versneld en de druk op de uitvoeringscapaciteit van systeembeheerders worden verlicht. Deze mogelijkheid bestond al in artikel 16c van de Elektriciteitswet 1998. De Energiewet zet deze mogelijkheid voort in artikel 3.39, maar wijzigt de regeling op een aantal belangrijke punten. Hieronder bespreken wij die wijzigingen en de gevolgen voor de praktijk.
De werkwijze onder de Elektriciteitswet 1998: artikel 16c
Artikel 16c van de Elektriciteitswet 1998 bood afnemers die een aansluiting op het systeem wensten met een aansluitwaarde van meer dan 10 megavoltampère (MVA) de mogelijkheid om de aansluitingswerkzaamheden door een private partij te laten uitvoeren. De systeembeheerder was verplicht hieraan mee te werken en mocht zijn instemming slechts onthouden indien de betrouwbaarheid van het door hem beheerde systeem niet langer kon worden gewaarborgd. De exacte omschrijving van de werkzaamheden en de afspraken over het waarborgen van de veiligheid en betrouwbaarheid van het systeem werden vooraf vastgelegd in een zogenoemde “16c-overeenkomst”. Na oplevering door de aannemer en keuring door de systeembeheerder werd de aangelegde infrastructuur om niet aan hem overgedragen en maakte zij deel uit van het systeem van de systeembeheerder.
Om die overdracht goederenrechtelijk te bewerkstelligen, moest het nodige worden geregeld. In de kabelarresten van 2003 heeft de Hoge Raad bepaald dat kabels en leidingen onroerend zijn, wat er per 1 februari 2007 toe heeft geleid dat artikel 5:20 van het Burgerlijk Wetboek is aangevuld met een tweede lid: de eigendom van een net (zoals een transmissie- of distributiesysteem voor elektriciteit, maar ook de in eigen beheer aangelegde infrastructuur) behoort toe aan de bevoegd aanlegger van dat net of diens rechtsopvolger, waardoor verticale natrekking (en dus eigendomsverkrijging) door de grondeigenaar uitblijft. Registratie in de openbare registers van het Kadaster is niet constitutief voor eigendomsverkrijging, maar is onder andere vereist om het net overdraagbaar te maken. Tevens wordt door registratie duidelijk wie de eigenaar is.
In de praktijk was het daarom gangbaar dat de bevoegd aanlegger de elektriciteitskabels registreert en vervolgens overdraagt aan de systeembeheerder. Registratie en overdracht, inclusief eventueel gevestigde opstalrechten, werden gecombineerd in één notariële akte.
Artikel 3.39 Energiewet: het bestaande regime voortgezet en vernieuwd
Artikel 3.39 lid 1 van de Energiewet bouwt voort op het regime van artikel 16c van de Elektriciteitswet 1998: de systeembeheerder is verplicht om op verzoek een aanbod te doen tot koppeling van een door de verzoeker aangelegde leiding en daarmee verbonden hulpmiddelen met zijn systeem (hierna: ''aansluitleiding''). Net als onder de Elektriciteitswet 1998 maakt de aansluit(leid)ing deel uit van het systeem en valt zij onder de verantwoordelijkheid van de systeembeheerder; de Energiewet expliciteert dit nu in de begripsbepaling van "aansluiting", waarin een aansluiting wordt omschreven als het deel van een systeem dat bestaat uit één of meer leidingen en daarmee verbonden hulpmiddelen. De verzoeker draagt zelf de kosten van de aanleg van de aansluitleiding en is verantwoordelijk voor de naleving van de technische vereisten die de systeembeheerder vooraf heeft gesteld ter borging van de betrouwbaarheid van zijn systeem. De koppeling vindt feitelijk plaats op het onderstation van de systeembeheerder: door het inzetten van een schakelaar wordt de kabel van de systeembeheerder verbonden met de door de zelfaanlegger gelegde aansluitleiding. De koppeling markeert het moment waarop de stroom daadwerkelijk door de aansluitleiding gaat. Deze handeling is en blijft een exclusieve bevoegdheid van de systeembeheerder, zodat wordt voorkomen dat een derde ingrijpt in het systeem van de systeembeheerder.
De eerste wijziging die direct opvalt, betreft het toepassingsbereik: de drempelwaarde voor de aansluitwaarde is verlaagd van 10 MVA naar 2,3 MVA. Dit opent de regeling voor een aanzienlijk bredere groep projecten. Door de lagere drempelwaarde komen meer grootverbruikers voor de regeling in aanmerking dan voorheen het geval was. Daarnaast kent artikel 3.39 lid 1 onderdeel b Energiewet een aparte categorie voor organisaties die zich vanwege de technische aard van hun bedrijfsvoering van de regeling kunnen bedienen, zoals beheerders van openbaar vervoersnetwerken (trein, tram, trolley), telecommunicatie- en kabelnetwerken, openbare verlichting of waterinfrastructuur. Deze categorie is niet nieuw: artikel 16c van de Elektriciteitswet 1998 stelde dergelijke organisatorische eenheden reeds gelijk met de in dat artikel bedoelde afnemers. Het verschil is dat onder de Elektriciteitswet 1998 de drempelwaarde van 10 MVA onverkort op deze groep van toepassing was, terwijl onder de Energiewet de drempelwaarde van 2,3 MVA voor deze categorie niet geldt: zij ontlenen hun aanspraak uitsluitend aan de aard van hun bedrijfsvoering, ongeacht de omvang van de gevraagde aansluitwaarde.
De goederenrechtelijke consequentie: koppeling als juridische schakel
De belangrijke wijziging voor de goederenrechtelijke situatie is neergelegd in het tweede lid van artikel 3.39 van de Energiewet, dat luidt als volgt:
"Met de koppeling worden de door de verzoeker aangelegde leiding en daarmee verbonden hulpmiddelen onderdeel van het transmissie- of distributiesysteem voor elektriciteit en wordt de transmissie- of distributiesysteembeheerder voor elektriciteit beschouwd als de bevoegde aanlegger hiervan als bedoeld in artikel 20, tweede lid, van Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek."
De wetgever heeft hiermee een expliciete koppeling gemaakt tussen het technische feit van de verbinding en de juridische toewijzing van eigendom: door de koppeling wordt de systeembeheerder van rechtswege beschouwd als bevoegd aanlegger in de zin van artikel 5:20 lid 2 van het Burgerlijk Wetboek en draagt hij als eigenaar van het systeem de eindverantwoordelijkheid voor de aangelegde leiding en de daarmee verbonden hulpmiddelen.
Een afzonderlijke registratie en overdracht van de aansluitleiding is daarmee niet langer vereist om de eigendom van de aangelegde infrastructuur bij de systeembeheerder te doen berusten. Onder de Elektriciteitswet 1998 ontbrak een vergelijkbare bepaling en was men over het algemeen van oordeel dat een goederenrechtelijke overdrachtshandeling (een notariële akte) de gangbare weg was om de eigendom deugdelijk bij de systeembeheerder te krijgen. De Energiewet maakt die eigendomsovergang nu ondubbelzinnig: door de koppeling zelf wordt de systeembeheerder beschouwd als bevoegd aanlegger in de zin van artikel 5:20 lid 2 van het Burgerlijk Wetboek. Over de precieze grondslag van de eigendomsovergang laat de wetgever echter enige ruimte voor discussie. Daarbij verdient opmerking dat ook de aard van het vereiste eigendomsrecht is gewijzigd. Onder de Elektriciteitswet 1998 volstond de economische eigendom van het net. De Energiewet vereist meer: de onbezwaarde (juridische) eigendom van een distributiesysteem berust direct of indirect bij de distributiesysteembeheerder.
De hiervoor genoemde ruimte voor discussie over de precieze grondslag van de eigendomsovergang ontstaat door de opbouw van artikel 3.39 van de Energiewet. Het eerste lid bepaalt dat de aangelegde leiding door de koppeling onderdeel wordt van het systeem van de systeembeheerder. Die formulering wijst in de richting van natrekking: de aansluitleiding gaat fysiek op in een groter geheel en volgt daarmee de eigendom van dat geheel. Het tweede lid kiest een andere benadering en bepaalt dat de systeembeheerder door de koppeling wordt "beschouwd" als bevoegd aanlegger, een wettelijke fictie die de eigendom langs een andere weg bij de systeembeheerder doet belanden. Beide wegen leiden tot hetzelfde resultaat, maar het onderscheid is niet zonder praktisch belang. Zo is bijvoorbeeld voor de overdrachtsbelasting de verkrijging van een onroerende zaak (de aansluitleiding) een belastbaar feit, terwijl natrekking op het moment van aanbreng in beginsel niet als verkrijging wordt aangemerkt.
Het aantonen van bevoegd aanleggerschap langs de weg van registratie en overdracht is door artikel 3.39 van de Energiewet niet langer nodig. Dat neemt niet weg dat de systeembeheerder belang houdt bij de zekerheid dat de leiding deugdelijk en bevoegdelijk is aangelegd. Voorafgaand aan de koppeling zal de systeembeheerder willen vaststellen dat de aansluitleiding niet reeds eerder als netwerk in de openbare registers is ingeschreven en dat de aanlegger per perceel over een toereikende rechtsgrond voor de aanleg beschikte. Na deze controle volgt de technische keuring door de systeembeheerder en vervolgens de koppeling. In de notariële akte die daarop volgt, wordt geconstateerd dat aan de voorwaarden van artikel 3.39 van de Energiewet en de tussen partijen gesloten overeenkomst is voldaan en dat de eigendom van de aansluitleiding daardoor op de systeembeheerder is overgegaan. In diezelfde akte geeft de aanlegger garanties af over de feitelijke en juridische staat van de aansluitleiding. Tevens kunnen in deze akte de voor de aanleg en instandhouding gevestigde zakelijke rechten aan de systeembeheerder worden overgedragen, waarover hierna meer.
De overdracht van opstalrechten en belang van lig- en legrechten
Wat onverminderd relevant blijft, is de overdracht van de zakelijke rechten die zijn gevestigd voor de aanleg en instandhouding van de aansluitleiding over grond van derden. Hoewel artikel 5:20 lid 2 van het Burgerlijk Wetboek de eigendom van de infrastructuur regelt, bepaalt het artikel verder niets over de rechtsverhouding tussen de grondeigenaar en de systeembeheerder. Er moeten dus afspraken worden gemaakt over toegang tot en bereikbaarheid van het systeem, zogeheten ‘lig- en legrechten’. De systeembeheerder heeft deze rechten nodig voor beheer, onderhoud en toegang. De overdracht van de voor de aanleg en instandhouding gevestigde zakelijke rechten vindt plaats via een notariële akte.
Wij adviseren om in diezelfde akte vast te leggen dat aan alle juridische en technische vereisten voor koppeling is voldaan, dat de koppeling door de systeembeheerder heeft plaatsgevonden en dat de systeembeheerder door die koppeling als bevoegd aanlegger in de zin van artikel 5:20 lid 2 van het Burgerlijk Wetboek wordt beschouwd. Wij adviseren de systeembeheerder daarnaast om de aansluitleiding te laten registreren in de openbare registers: waar eigendom is verkregen door koppeling en niet door een klassieke overdrachtshandeling, biedt registratie de mogelijkheid die eigendom uitdrukkelijk in de openbare registers vast te leggen. Hoewel een dergelijke registratie niet langer noodzakelijk is voor de eigendomsverkrijging, is zij wel aan te bevelen met het oog op de kenbaarheid voor derden. Ook deze registratie op naam van de systeembeheerder kan worden opgenomen in dezelfde notariële akte.
Wat betekent het nieuwe kader voor zelfaanleg onder de Energiewet?
Voor grootverbruikers die een aansluiting realiseren, biedt artikel 3.39 Energiewet een geactualiseerd en breder toegankelijk instrument. De kern van de werkwijze is ongewijzigd: de aansluitleiding wordt aangelegd door een gespecialiseerde aannemer en technische eisen worden vooraf afgestemd met de systeembeheerder. Het juridische sluitstuk wijzigt echter: de eigendomsovergang volgt van rechtswege uit de koppeling en de notariële akte dient primair voor de overdracht van zakelijke rechten, de bevestiging van de koppeling en, indien gewenst, de kadastrale vastlegging op naam van de systeembeheerder.
Hoewel de wettelijke procedure is vereenvoudigd, blijft een zorgvuldige contractuele vastlegging onmisbaar. Tussen de systeembeheerder en de partij die de aansluitleiding realiseert, moeten duidelijke afspraken worden gemaakt over onder meer de technische eisen, de taakverdeling tijdens de realisatie, het moment en de voorwaarden van koppeling en over de daaraan voorafgaande keuring. De koppeling is immers het juridische scharnierpunt waaraan de eigendomsovergang is gekoppeld; onduidelijkheid over de voorwaarden waaronder zij plaatsvindt, vertaalt zich direct in juridische onzekerheid. Dit vergt dus een aanpassing van de 16c-overeenkomst.
Wat betekent het vernieuwde kader voor de zelfaanleg van een aansluiting voor uw project? Neem gerust contact op voor uitgebreid advies.
Gerelateerd
Energietransitie
