Cable pooling kan in veel gevallen een uitkomst bieden voor partijen die schaarse capaciteit efficiënter willen benutten. Maar voor een toekomstbestendige samenwerking zijn ook heldere onderlinge afspraken nodig.
Cable pooling is het delen van één aansluiting op het transmissie- of distributiesysteem voor elektriciteit. Het nut ervan wordt vaak uitgelegd aan de hand van een windpark dat wordt gecombineerd met een zonnepark. De productiepatronen van wind en zon zijn namelijk in hoge mate complementair: als het waait, is het vaak bewolkt, en als de zon schijnt, waait het meestal niet. Daardoor voeden beide parken zelden tegelijk op vol vermogen in. In veel gevallen kunnen zij dus toe met één aansluiting waarvan de capaciteit kleiner is dan de som van hun afzonderlijke vermogens. Door de aansluiting te delen, benutten het zonne- en windpark de beschikbare aansluitcapaciteit beter en besparen zij bovendien de kosten van een extra aansluiting.
Sinds 1 januari 2026 zijn de wettelijke mogelijkheden voor bedrijven om samen één aansluiting te delen aanzienlijk verruimd. Onder de nieuwe Energiewet is cable pooling niet langer beperkt tot wind- en zonneparken. Ook installaties voor opslag, verbruik of conversie (bijvoorbeeld een elektrolyser) kunnen samen één aansluiting gebruiken. Zo kan een zonnepark worden gecombineerd met een batterij, of een windpark met een elektrolyser en een industriële afnemer. Als de installaties elkaar aanvullen in hun gebruik van de aansluiting en zij de beschikbare aansluit- en transportcapaciteit daardoor efficiënter benutten, kan dat grote (financiële) voordelen opleveren. Maar zodra meerdere installaties tegelijk dezelfde transportcapaciteit willen gebruiken, ontstaat ook een verdelingsvraag: wie krijgt voorrang en wie moet terugregelen? En wat als een installatie wordt uitgebreid, of een deelnemende partij vertrekt of failliet gaat? Voor een duurzame, toekomstbestendige samenwerking zijn onderlinge afspraken van cruciaal belang.
Welke installaties kunnen sinds 2026 één aansluiting delen?
Onder de oude Elektriciteitswet 1998 bestond de regeling voor cable pooling al sinds 10 juli 2020. Maar toen was die beperkt tot windparken en zonneweides, en gold bovendien een minimale aansluitcapaciteit van 2 MVA. Op 1 januari 2026 trad de Energiewet in werking. Die wet laat de beperking tot wind en zon los: de regeling geldt voor alle op land gelegen installaties voor productie, opslag, conversie of verbruik van elektriciteit.
Die verruiming is relevant in gebieden waar transportcapaciteit schaars is. Wie installaties met verschillende productie-, opslag- of verbruiksprofielen combineert, kan dezelfde aansluiting intensiever benutten. Niet iedere deelnemer heeft dan een eigen aansluiting nodig. Dat bespaart aansluitkosten en aansluittijd. Daar komt bij dat een gedeelde aansluiting in een congestiegebied mogelijkheden kan bieden om binnen de beschikbare capaciteit toch toegang te krijgen tot het elektriciteitssysteem.
Aan welke voorwaarden moet cable pooling onder de Energiewet voldoen?
De wettelijke basis voor cable pooling ligt in artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet. Als aan de voorwaarden uit dat artikel is voldaan, gelden twee of meer installaties voor de toepassing van de Energiewet als één installatie en als één onroerende zaak in de zin van de Wet waardering onroerende zaken. Door die wettelijke fictie kunnen verschillende installaties achter één aansluiting worden gebracht.
Stel dat die installaties zouden kwalificeren als aparte onroerende zaken (WOZ-objecten) en op elkaar zouden worden aangesloten. Dan zouden deze verbindingen op zichzelf als ‘systeem’ worden aangemerkt. Voor zo'n systeem zou in beginsel een openbare systeembeheerder moeten worden aangewezen. De cable-poolingregeling is er mede op gericht te voorkomen dat door het gezamenlijk gebruik van één aansluiting onbedoeld zo'n systeem ontstaat.
De wettelijke fictie werkt echter alleen voor de toepassing van de Energiewet. De betrokken ondernemingen worden daardoor niet één rechtspersoon, en hun installaties komen ook niet automatisch in gezamenlijke eigendom. Wie eigenaar is van de installaties en van de infrastructuur achter de aansluiting, moet afzonderlijk worden vastgesteld en geregeld. Ook betekent de wettelijke fictie niet dat er buiten de Energiewet sprake is van één WOZ-object.
Artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet bevat vier expliciete voorwaarden:
- De installaties moeten zich in elkaars onmiddellijke nabijheid bevinden;
- De eigenaren van de installaties moeten gezamenlijk een aansluitovereenkomst en een transportovereenkomst hebben gesloten met de transmissie- of distributiesysteembeheerder voor elektriciteit;
- De voor de gezamenlijke aansluiting geldende minimumaansluitcapaciteit bedraagt 100 kVA (artikel 1.2, eerste lid, van het Energiebesluit); en
- Maximaal vier installaties maken gebruik van de gezamenlijke aansluiting (artikel 1.2, tweede lid, van het Energiebesluit).
Verder moeten de eigenaren van de installaties zo spoedig mogelijk aan de ACM melden dat de gezamenlijke aansluiting in gebruik is genomen (artikel 1.4, vierde lid, van de Energiewet). Bij die melding moeten zij naast een ingevuld meldingsformulier ook de gezamenlijke aansluit- en transportovereenkomst (‘ATO’), een kadastraal overzicht en de onderlinge overeenkomsten aanleveren. Partijen kunnen geen rechten ontlenen aan de registratie van de melding door de ACM. Een registratie geeft partijen dus geen zekerheid dat hun cable-poolingstructuur aan alle toepasselijke regels voldoet.
Wanneer liggen installaties in ‘onmiddellijke nabijheid’ bij cable pooling?
De meeste voorwaarden van artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet spreken redelijk voor zich. Eén daarvan verdient wel nadere uitleg: het vereiste van ‘onmiddellijke nabijheid’. Dit vereiste is een wat vreemde eend in de bijt. De Energiewet (en de daarop gebaseerde regelgeving) schrijft namelijk niet voor hoeveel meter er maximaal tussen de deelnemende installaties mag liggen. Concrete handvatten om te beoordelen wanneer installaties wel of niet dicht genoeg bij elkaar liggen om aan dit vereiste te voldoen, ontbreken ook.
Wel heeft de ACM zich in een zienswijze van 19 december 2023 (ACM/UIT/611155) uitgelaten over de betekenis van ‘onmiddellijke nabijheid’ bij cable pooling onder de Elektriciteitswet 1998. De ACM sloot daarbij aan bij de toelichting van de wetgever. Volgens de ACM spreekt daaruit de gedachte dat installaties voldoende in elkaars onmiddellijke nabijheid liggen als het economisch voordeliger is om een aansluiting te delen dan om afzonderlijke aansluitingen aan te vragen. In het concrete geval waar de zienswijze over ging, vond de ACM dat aan dat vereiste was voldaan.
De eis van onmiddellijke nabijheid is onder de Energiewet ongewijzigd gebleven. Daarom kan de zienswijze van de ACM een aanknopingspunt bieden voor de vraag wanneer wel of niet aan dit vereiste is voldaan. Uit de zienswijze valt echter niet af te leiden dat iedere economisch aantrekkelijke gedeelde aansluiting automatisch aan het vereiste van onmiddellijke nabijheid voldoet.
Is gecombineerde exploitatie een aanvullende voorwaarde voor cable pooling?
Met de vier expliciete voorwaarden van artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet is de juridische beoordeling nog niet afgerond. In de toelichting op de regeling gaat de regering ervan uit dat de betrokken installaties daarnaast gecombineerd moeten worden geëxploiteerd.
Het vereiste van gecombineerde exploitatie is juridisch gezien op zijn zachtst gezegd ingewikkeld. Het staat niet als afzonderlijke vijfde voorwaarde in artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet. Toch kwalificeert de nota van toelichting bij het Energiebesluit dit uitdrukkelijk als een vereiste dat volgens de regering voortvloeit uit het Europese wettelijke kader. De gedachte daarachter: worden de betrokken installaties niet gecombineerd geëxploiteerd, dan bestaat het risico dat de gedeelde infrastructuur achter de aansluiting feitelijk als een (gesloten) distributiesysteem moet worden aangemerkt.
Daarmee heeft gecombineerde exploitatie een andere juridische grondslag dan de vier voorwaarden die rechtstreeks uit artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet en artikel 1.2 van het Energiebesluit volgen. Toch ziet de regering het als een vereiste voor de manier waarop partijen het gezamenlijk gebruik van de aansluiting moeten inrichten.
De wetgever heeft niet ingevuld hoe ver de samenwerking tussen de cable-poolende partijen precies moet gaan. Het is aan partijen zelf om het vereiste van gecombineerde exploitatie vorm te geven. Als voorbeelden noemt de wetgever onderlinge transparantie over het gebruik van de aansluiting, gezamenlijk contracteren met kopers of verkopers van elektriciteit en het niet inrichten van de afspraken tussen de eigenaren als leveringsovereenkomsten. De nota van toelichting bij het Energiebesluit merkt echter op dat de wetgever niet heeft aangegeven dat het naleven van alle drie deze uitgangspunten noodzakelijk of voldoende is. Het gaat om voorbeelden die volgens de wetgever “voor de hand liggen”, en nadrukkelijk niet om een wettelijke checklist.
Kunnen deelnemers aan cable pooling afzonderlijke marktcontracten sluiten?
Het vereiste van gecombineerde exploitatie roept in de praktijk de vraag op hoe zelfstandig de betrokken partijen op de markt mogen opereren. Zo is het goed mogelijk dat een zonnepark een eigen terugleverings- of afnamecontract wil behouden, terwijl de exploitant zelfstandig op de elektriciteitsmarkt(en) wil handelen.
De Energiewet staat toe dat op één aansluiting meer dan één marktdeelnemer actief is. Wordt meer dan één marktdeelnemer voor verbruik of invoeding gecontracteerd, dan bepaalt de Energiewet dat de systeembeheerder op verzoek een of meerdere additionele allocatiepunten toekent. Dat meerdere marktdeelnemers en additionele allocatiepunten mogelijk zijn, beantwoordt echter nog niet de volgende vraag: in hoeverre mogen de eigenaren van de cable-poolende installaties commercieel zelfstandig opereren zonder afbreuk te doen aan de vereiste gecombineerde exploitatie?
In de parlementaire geschiedenis merkt de regering weliswaar op dat het voor de hand ligt dat de eigenaren gezamenlijk contracteren met kopers of verkopers van elektriciteit. Maar de latere nota van toelichting noemt gezamenlijk contracteren slechts als één van de niet-beslissende aanknopingspunten voor gecombineerde exploitatie. Naar onze mening sluiten afzonderlijke marktcontracten cable pooling daarom niet noodzakelijkerwijs uit. Wél moet uit de inrichting van de samenwerking als geheel voldoende blijken dat de installaties daadwerkelijk gecombineerd worden geëxploiteerd. Hoe zelfstandiger de deelnemers technisch en commercieel opereren, hoe moeilijker het wordt om dat te betogen.
Wie beschikt bij cable pooling over het gecontracteerd transportvermogen?
Bij het gebruik van gecontracteerd transportvermogen (‘GTV’) moet onderscheid worden gemaakt tussen de verhouding tot de systeembeheerder en de afspraken tussen de deelnemers.
Het uitgangspunt is dat de eigenaren van de installaties samen een ATO sluiten met de systeembeheerder en gezamenlijk partij zijn bij die ATO. De precieze contractuele vormgeving kan in de praktijk per systeembeheerder verschillen. Doorgaans gaat het op een van twee manieren. Óf systeembeheerders laten alle deelnemers een gezamenlijk addendum bij de ATO ondertekenen, met één partij als aanspreekpunt. Óf zij sluiten een overeenkomst met een hoofdcontractant, waarbij de positie van de overige deelnemers in aanvullende documentatie wordt vastgelegd. Welke werkwijze ook wordt gekozen, het uitgangspunt blijft dat de eigenaren de aansluit- en transportrelatie met de systeembeheerder gezamenlijk aangaan.
In alle gevallen wordt het GTV overeengekomen voor de gezamenlijke aansluiting als geheel. Geen van de deelnemers beschikt afzonderlijk over een eigen GTV tegenover de systeembeheerder. Wel kunnen de deelnemers onderling afspreken hoe zij het transportvermogen gebruiken dat op de gezamenlijke aansluiting is gecontracteerd. Spreken partijen A en B bijvoorbeeld af dat A 300 kW mag gebruiken en B 200 kW, dan kan dat tussen hen een afdwingbaar intern gebruiksrecht creëren. A of B krijgt daarmee echter geen afzonderlijk transportrecht tegenover de systeembeheerder. De systeembeheerder is niet gebonden aan de interne verdeling van het GTV.
Dat onderscheid wordt concreet zodra de profielen van de betrokken installaties overlappen. Willen een zonnepark en een batterij samen meer invoeden dan het GTV voor invoeding toelaat, dan moeten zij onderling bepalen welke installatie voorrang krijgt en welke terugregelt. Dat is een interne vorm van curtailment.
Op welke twee manieren kan cable pooling worden gestructureerd?
In de praktijk zien wij twee manieren waarop cable pooling kan worden gestructureerd: zonder gezamenlijke projectentiteit en met gezamenlijke projectentiteit. Welke structuur passend is, hangt onder meer af van de vraag of sprake is van een bestaande situatie of van een nieuw op te zetten samenwerking.
1. Zonder gezamenlijke projectentiteit
Bij deze structuur is de houder van de ATO voor de aansluiting waarop gezamenlijk is aangesloten en waaraan een primair allocatiepunt is toegekend (de ‘PAP-houder’) de dominante partij bij de ATO. De overige deelnemers voor wie op die aansluiting een additioneel allocatiepunt is toegekend worden partij bij de ATO door middel van een addendum of bijlage. Daarnaast sluiten de deelnemers onderling een cable-poolingovereenkomst, waarin onder meer de verdeling van transportcapaciteit, de vergoedingen, de aansprakelijkheid en de looptijd worden vastgelegd.
Deze structuur is eenvoudig op te zetten: partijen hebben slechts één overeenkomst nodig en er zijn geen extra oprichtingskosten of een afzonderlijke governancestructuur. Daar staat tegenover dat de PAP-houder de afspraken jegens de systeembeheerder én jegens de overige deelnemers moet nakomen. Een faillissement van de PAP-houder vormt daardoor een risico voor de overige deelnemers. Dit risico kan deels worden gemitigeerd door middel van zakelijke rechten.
2. Met gezamenlijke projectentiteit
Bij deze structuur wordt een gezamenlijke projectentiteit opgericht, die de dominante partij is bij de ATO. Doordat de ATO wordt gesloten met deze gezamenlijke entiteit, is de governance van de samenwerking beter geborgd. Ook is de continuïteit van de cable-poolingstructuur bij een faillissement van een van de cable poolende partijen geborgd, omdat de ATO bij de gezamenlijke entiteit blijft berusten.
Deze structuur is met name geschikt voor nieuw op te zetten samenwerkingen. In een bestaande situatie zal de PAP-houder in de regel echter niet bereid zijn om de ATO over te dragen aan een gezamenlijke projectentiteit.
Wat moet er in een cable-poolingovereenkomst (CPO) staan?
De cable-poolende partijen hebben een gezamenlijk belang bij het gebruik en de instandhouding van de gedeelde aansluiting. Toch blijven het ook afzonderlijke partijen met eigen (commerciële) belangen, die niet altijd hoeven samen te vallen. Het is daarom van cruciaal belang om vooraf heldere onderlinge afspraken te maken over onderwerpen die aan de belangen van de deelnemers kunnen raken. Die afspraken worden vastgelegd in een zogeheten cable-poolingovereenkomst (de ‘CPO’).
De CPO moet in ieder geval regelen hoe het GTV voor afname en invoeding wordt gebruikt en welke prioriteitsregels gelden. Ook moet de CPO regelen wanneer een installatie moet worden teruggeregeld, en wie bevoegd en technisch in staat is die sturing uit te voeren. Verder moeten partijen in de CPO vastleggen welke meet- en gebruiksgegevens zij uitwisselen en hoe de aansluit-, transport- en onderhoudskosten worden verdeeld. Ook moeten zij vastleggen wie het risico draagt als een installatie een overschrijding of storing veroorzaakt. Die interne verdeling moet aansluiten op de verplichtingen en aansprakelijkheid die zij tegenover de systeembeheerder daadwerkelijk aangaan.
De oorspronkelijke capaciteitsverdeling kan haar bruikbaarheid verliezen als een deelnemer zijn installatie of bedrijfsvoering aanpast. Denk aan een batterij die wordt uitgebreid, een afnemer die een productieproces elektrificeert of een nieuwe eigenaar die voor een andere handelsstrategie kiest. Daardoor kan verschuiven op welke momenten GTV nodig is, ook als het nominale vermogen van de installatie gelijk blijft. Partijen moeten in de CPO daarom afspreken welke wijzigingen een deelnemer zelfstandig mag doorvoeren en wanneer voorafgaande instemming nodig is. Die afspraken horen te gaan over zowel de technische inrichting als het gebruik van GTV voor afname en/of invoeding. Daar horen ook informatieverplichtingen bij: de overige deelnemers moeten kunnen beoordelen welke gevolgen een voorgenomen wijziging heeft voor hun eigen installatie en voor de gezamenlijke transportpositie. Daarnaast moet worden onderzocht of de gewijzigde exploitatie nog past binnen de geldende voorwaarden voor cable pooling. Ook de toetreding van een nieuwe deelnemer kan voor die beoordeling relevant zijn.
Verkoop, faillissement en uitwinning door een financier vragen om een eigen regeling. De financiering van een installatie kan ervan afhangen dat die blijvend toegang heeft tot de aansluiting en een bepaalde hoeveelheid vermogen kan gebruiken. Omgekeerd kan de verkoop of uitwinning van die installatie gevolgen hebben voor de andere deelnemers. Partijen moeten daarom vooraf regelen onder welke voorwaarden een opvolgende eigenaar kan deelnemen, welke verplichtingen overgaan en hoe de gemeenschappelijke infrastructuur kan blijven functioneren. Of zulke afspraken ook tegenover derden standhouden, moet afzonderlijk worden beoordeeld. Een contractuele bepaling is daarvoor niet altijd voldoende. Dit kan worden geborgd met zakelijke rechten, zoals een recht van erfdienstbaarheid.
Ook uittreding verdient aandacht. Wordt bijvoorbeeld één van drie installaties ontmanteld, dan kunnen de andere twee technisch gezien mogelijk meer ruimte gebruiken. Of de eigenaren van die installaties daar onderling recht op hebben, hangt volledig af van wat daarover in de CPO is afgesproken.
Waarom is cable pooling zonder onderlinge afspraken kwetsbaar?
Sinds 1 januari 2026 kunnen onder de Energiewet alle typen op land gelegen installaties samen één aansluiting delen. Artikel 1.4, derde lid, van de Energiewet stelt daarvoor vier harde voorwaarden: onmiddellijke nabijheid, één gezamenlijke ATO, een aansluitcapaciteit van meer dan 100 kVA en maximaal vier installaties. Uit de parlementaire geschiedenis volgt daarnaast dat de installaties gecombineerd moeten worden geëxploiteerd. De concrete invulling daarvan is aan partijen zelf. Afzonderlijke marktcontracten en additionele allocatiepunten sluiten cable pooling niet uit, maar vragen wel om een onderbouwde kwalificatie van de samenwerking.
De wettelijke regeling beantwoordt echter maar een deel van de vragen die spelen in een langdurige samenwerking. De deelnemers hebben tegenover de systeembeheerder één gezamenlijke transportpositie. Onderling kunnen zij verschillende belangen hebben. In een cable-poolingovereenkomst moeten zij daarom in ieder geval afspraken maken over de interne verdeling van het GTV, voorrang en terugregelen, wijzigingen in installaties of bedrijfsvoering, uittreding en ongebruikt transportvermogen, en de gevolgen van verkoop, faillissement of uitwinning. Zonder zulke afspraken is een cable-poolingstructuur juridisch kwetsbaar en commercieel moeilijk uitvoerbaar.