De ontwikkelingen rond het coronavirus, COVID-19, gaan razendsnel. In ons kennisportal over het coronavirus vindt u onze juridische artikelen en andere relevante content. Bekijk het kennisportal

  1. Home
  2. Kennis
  3. Artikelen
  4. Privacy en de corona-app: de huidige stand van zaken

Privacy en de corona-app: de huidige stand van zaken

(Update: 23-04) Op de persconferentie van 7 april 2020 kondigde Minister De Jonge aan dat de overheid inzet van apps overweegt in de strijd tegen corona. Sindsdien is er veel maatschappelijke discussie op gang gekomen. In deze blog zetten we kort de stand van zaken op een rij. Deze blog wordt mogelijk later nog aangevuld.
Auteur artikelMark Jansen
Gepubliceerd16 april 2020
Laatst gewijzigd28 april 2020
Leestijd 

Op de persconferentie van 7 april 2020 kondigde Minister De Jonge aan dat de overheid inzet van apps overweegt in de strijd tegen corona. Sindsdien is er veel maatschappelijke discussie op gang gekomen. In deze blog zetten we kort de stand van zaken op een rij.

Laatste wijziging: 20-04-2020

Persconferentie 7 april 2020 

Tijdens de persconferentie van 7 april 2020 lanceerde Minister de Jonge het idee van twee apps:  

  1. een app om te detecteren of je in contact bent geweest met een coronapatiënt; en
  2. een app voor contact met een dokter. 

De discussie spitst zich met name toe op die eerste app: de track- and trace-app. Het idee werd door de minister zelf als volgt verwoord: 

“(...) dat je het signaal kunt krijgen: je bent in de buurt geweest bij iemand die nu na testen besmet blijkt te zijn. Dat functioneert onder andere met blue tooth.” 

De minister benadrukte dat dit een idee is dat nog nader zou worden onderzocht: “de komende weken (…) we verder onderzoeken hoe die apps kunnen gaan functioneren en ook een rol kunnen spelen bij het nieuwe testbeleid”.  

Al tijdens de persconferentie werden hierover veel vragen gesteld. De minister merkte onder meer letterlijk op: 

  • “We zullen die alleen kunnen doen als de privacy voldoende gewaarborgd is. Laat dat helder zijn.” 

  • “Dus je wilt niet dat er anderen over je medische data kunnen beschikken, tenzij het gaat over, in die tweede app die ik noemde, tenzij het gaat over medische gegevens waarvan je zelf juist de opdracht hebt gegeven dat een ziekenhuis daarin mee kan kijken.” 

  • “Wat nodig is natuurlijk als je die goed wilt gebruiken, is dat heel erg veel mensen die app gaan gebruiken. Dat is nood. Of het daarvoor nodig is dat je dat ook verplicht, dat is iets om de komende tijd te verkennen.” 

  • “Het advies van het OMT is: je hebt dat soort apps nodig om hetzelfde werk dat normaal gesproken een GGD doet eigenlijk op een andere manier te kunnen vormgeven. Daar hebben we die apps voor nodig en dus gaan wij gewoon de beste app die dat kan selecteren. Met één hele belangrijke voorwaarde: de privacy moet gewaarborgd.” 

Manifest ‘Veilig tegen corona’ op 8 april 2020 

Een dag na de persconferentie al lanceerden een groep prominente wetenschappers en privacy-organisaties op de website www.veiligtegencorona.nl een lijst van tien uitgangspunten waaraan een opsporingsapp zou moeten voldoen. 

Zij benadrukken onder meer dat het gebruik van de app, ook niet indirect, tot individuen herleidbaar zou moeten zijn, dat er geen gegevens centraal mogen worden opgeslagen en dat het gebruik van de app niet verplicht mag worden gesteld.  

Lees de volledige lijst met uitgangspunten en toelichting op www.veiligtegencorona.nl.  

Marktconsultatie 11 april 2020 

Op 11 april 2020 werd op Tenderned een marktconsultatie gepubliceerd onder de titel “Uitnodiging slimme digitale oplossingen Corona”.  

Een marktconsultatie is bedoeld voor overleg met marktpartijen, bijvoorbeeld om informatie op te halen of ideeën uit te wisselen. Bij het expertisecentrum aanbesteden Pianoo is hierover meer informatie te vinden.  

In de omschrijving van de marktconsultatie staat dat het doel van deze consultatie is om “voorstellen te krijgen voor” diverse digitale oplossingen en randvoorwaarden waaraan daarbij moet worden voldaan. Er is dus nog geen concrete app in de markt gezet, maar slechts de vraag naar een oplossingsrichting.

Uit nieuwsberichten maken we echter op dat de consultatie feitelijk veel verder gaat dan dit. 

NB. Zie over de aanbestedingsrechtelijke problematiek meer in detail de blog van collega Merel van Helvoirt

Zondag met Lubach 12 april 2020 

In de uitzending van Zondag met Lubach van 12 april 2020 stond Arjen Lubach stil bij de plannen van het kabinet.  

In het item werden de volgende thema’s benadrukt: 

  1. het is opvallend hoeveel meningen er al gevormd zijn over de app terwijl er nog zo weinig bekend is; 

  2. het grootschalig en intensief volgen van burgers dat we van andere landen kennen lijkt niet te passen in onze samenleving;  

  3. Bluetooth is een wat grofmazige techniek, waarmee allerlei vragen opkomen over meetfouten, misbruik en praktische misverstanden; 

  4. als we eenmaal aan dergelijke apps beginnen lijkt geen weg meer terug om dit in de toekomst niet ook voor andere toepassingen te doen; 

  5. de praktijk is altijd weerbarstiger dan de theorie, terwijl er legio hele praktische vragen te bedenken zijn bij een dergelijke app.  

Lubach benadrukt dan ook dat er goed moet worden nagedacht over de randvoorwaarden alvorens een app in te zetten. In het item wordt ook verwezen naar de hiervoor genoemde website www.veiligtegencorona.nl

Deze uitzending werd overigens door 1,74 miljoen mensen live bekeken en het betreffende filmpje op YouTube is op het moment van schrijven nog steeds trending.  

Open brief 13 april 2020 

Op 13 april 2020 heeft een andere groep bestaande uit 60 wetenschappers een open brief gestuurd aan het Kabinet en de Kamer.  

In de brief benadrukken zij sterk dat eerst moeten worden nagedacht over nut en noodzaak van een app alvorens deze in te zetten. Zij waarschuwen voor ‘techno-solutionisme’ en zij waarschuwen voor de paradox dat juist een slecht doordachte, overhaast ingevoerde, app tot schijnveiligheid (en daarmee tot heel gevaarlijke situaties) kan leiden.  

In de brief wordt verder benadrukt dat zorgvuldige processen moeten worden doorlopen, zowel rondom de besluitvorming, de ontwikkeling als het gebruik en de evaluatie.

Update: Rapport Autoriteit Persoonsgegevens 20 april 2020   

Op 20 april verscheen een onderzoeksrapport van de Autoriteit Persoonsgegevens naar de 7 corona-apps die het ministerie heeft geselecteerd. 

De kritiek van de AP is vernietigend. Enkele zinnen uit het rapport spreken boekdelen:

  • "Kernvraag vanuit het gezichtspunt van de AP is wat de noodzaak is voor een vergaande en ingrijpende inbreuk op het grondrecht op privéleven van burgers. Op het punt van de noodzaak en de effectiviteit heeft de AP in het onderzoek geen documentatie aangetroffen"
  • "Uit de aangeleverde documenten blijkt dat er kaders ontbreken over de verantwoordelijkheden in het
    proces nu, en in een situatie waarin de apps in gebruik zouden zijn, terwijl dit voor gebruikers van de app
    volkomen helder moet zijn."
  • "Voor zover de app-voorstellen verder uitgewerkt zijn, stelt de AP vast dat een beoordeling van
    gegevensbeschermingsrechtelijke aspecten in deze fase van het proces moeilijk is. De reden hiervoor is dat
    fundamentele keuzes - een juridisch raamwerk - over onder andere de verwerkingsverantwoordelijkheid,
    het precieze doel van de verwerking en de grondslag voor de verwerking, nog niet gemaakt zijn"
  • "De beoordeling van de vraag of de verwerking van persoonsgegevens als gevolg van
    het gebruik van de corona-app noodzakelijk is gelet op de daarmee nagestreefde doeleinden, kon door de
    AP niet worden gemaakt. Enerzijds omdat de doeleinden nog niet scherp zijn geformuleerd en anderzijds
    omdat geen van de voorstellen informatie bevatte over de (bewezen) effectiviteit van de contact tracing
    app of een afweging van alternatieven."
  • "Omdat op dit moment onduidelijk is wie de verwerkingsverantwoordelijke zal zijn en wie de verwerker, is niet helder wie nu let op de AVG-rechten van burger en daar verantwoordelijkheid voor neemt. Noch de app-ontwikkelaars noch het ministerie kon hier uitsluitsel over geven."
  • "De door verschillende partijen genoemde onderliggende privacyvriendelijke oplossingen zijn op dit moment nog niet uitontwikkeld en dat maakt mede dat vragen over de daadwerkelijke werking in de praktijk nog beantwoord moeten worden."
  • "Bij een aantal van de gekozen oplossingen zijn deze identificatienummers gemakkelijk te herleiden tot de individuele gebruiker van de apps. Maatregelen tegen de-anomisering ontbreken."
  • "In de ingediende voorstellen kwam echter niet duidelijk naar voren hoe betrouwbaar het gebruik van bluetooth is, en hoe eventuele tekortkoming zijn op te vangen. Zo is de door de overheid gebruikte richtlijn van anderhalve meter afstand vele malen kleiner dan het gemiddelde bereik van bluetooth. (...) Mogelijk kunnen deze nadelen worden gemitigeerd, of zijn de resulterende valse positieven geen belemmering in de
    praktijk. Een onderbouwing daarvoor, eventueel op basis van simulaties, ontbreekt"

Onze opvatting (16-04-2020)

Aan ons als privacy-advocaten wordt veelal gevraagd om te zoeken naar wat er wel mogelijk is onder de privacywet. We denken dan ook vaak kritisch met onze cliënten mee, op zoek naar werkbare oplossingen. Dat zullen we ook blijven doen.  

Wij zijn het echter met de maatschappelijke initiatieven ‘veilig tegen corona’ en de open brief eens dat er bepaald niet ‘zomaar’ tot de inzet van een dergelijke app besloten zou moeten worden. Dit kan alleen als het uiterst doordacht wordt gedaan. En mogelijk moet de conclusie na die grondige analyse wel zijn dat apps de oplossing niet zijn.  

We blijven de kwestie kritisch volgen en houden u graag op de hoogte. Deze blog wordt mogelijk later nog aangevuld. 

Updates aan deze blog:

  • De blog is 20-04-2020 aangevuld met het bericht over het rapport van de AP. Om de chronologie in het verhaal te behouden hebben we onze opvatting naar onderen laten doorzakken. De tekst hiervan is ongewijzigd. 
  • De blog is 23-04 aangevuld met de verwijzing naar de blog over de aanbestedingsrechtelijke aspecten.