De werkgroep die de DNR2025 heeft opgesteld (opmerkelijk genoeg is niet bekendgemaakt wie aan deze werkgroep hebben deelgenomen) merkt op dat modernisering van DNR2011 nodig was omdat steeds meer opdrachtgevers de voorwaarden aanpasten, nu essentiële onderwerpen zoals digitale innovatie en recente wetgeving niet waren meegenomen. Dit behoeft wat ons betreft nuancering. De werkelijke reden dat opdrachtgevers de voorwaarden aanpasten, is dat de DNR2011 niet evenwichtig was en stevig in het voordeel van de architecten/ingenieurs was geschreven.
Ook met de komst van de DNR2025 blijft het voor opdrachtgevers raadzaam om met een eigen set standaardafwijkingen te werken. In dit artikel bespreken wij de belangrijkste onderwerpen waarop afwijking geboden is.
Auteursrechten en persoonlijkheidsrechten
Intellectueel eigendom is één van de onderwerpen waarop opdrachtgevers in de praktijk regelmatig afweken van de DNR2011. Ook bij de DNR2025 is dit nog altijd raadzaam. Net als onder DNR2011 gaat de DNR2025 namelijk uit van het uitgangspunt dat de intellectuele eigendomsrechten op de resultaten van de werkzaamheden bij de adviseur berusten, ook als de opdrachtgever hiervoor heeft betaald. De resultaten worden daarbij ruim gedefinieerd. De opdrachtgever verkrijgt door betaling slechts een niet-exclusief gebruiksrecht voor het overeengekomen projectdoel. Hergebruik, verdere toepassing of wijziging van de resultaten is in beginsel alleen mogelijk met toestemming van de adviseur.
Het niet verkrijgen van de intellectuele eigendomsrechten kan vanuit opdrachtgeversperspectief leiden tot vergaande beperkingen. Gebouwen worden gedurende hun levensduur immers regelmatig uitgebreid, gerenoveerd of herontwikkeld en dan wil u als opdrachtgever niet (telkens) toestemming hoeven te vragen aan de oorspronkelijke adviseur, die hierin aanleiding kan zien om te verlangen dat de opdracht tot aanpassing alleen door hem wordt uitgevoerd. Daarnaast komt het voor dat een andere adviseur een project moet voortzetten. Een opdrachtgever wil in dergelijke situaties kunnen beschikken over ontwerpen, tekeningen en andere projectdocumentatie zonder afhankelijk te zijn van toestemming van een voormalig adviseur. Het gebruiksrecht biedt daarvoor niet altijd voldoende ruimte, omdat het doorgaans is beperkt tot het overeengekomen projectdoel en niet zonder meer ziet op toekomstige wijzigingen, uitbreidingen of verdere toepassing van het ontwerp.
Daarnaast beschermt de DNR2025 de persoonlijkheidsrechten van de maker. Daaronder vallen onder meer het recht op naamsvermelding en het recht zich te verzetten tegen wijzigingen die de reputatie van de maker kunnen schaden. Ook dit kan discussies opleveren wanneer een opdrachtgever op een later moment wijzigingen wil doorvoeren.
Standaardafwijkingen van de DNR2025 zijn op dit punt dan ook belangrijk voor opdrachtgevers. In hun eigen set afwijkingen kiezen opdrachtgevers voor een ruimere gebruikslicentie of zelfs een overdracht van auteursrechten met een gebruikslicentie voor de adviseur, gecombineerd met afspraken over persoonlijkheidsrechten voor zover de wet dat toestaat. Daarmee wordt voorkomen dat intellectuele eigendomsrechten een belemmering vormen voor toekomstig gebruik of aanpassing van een project.
Aansprakelijkheid blijft een belangrijk aandachtspunt
Op het gebied van aansprakelijkheid heeft de DNR2025 de positie van opdrachtgevers op onderdelen beperkt versterkt. Expliciete korte vervaltermijnen uit de DNR2011 zijn verdwenen en er wordt erkend dat partijen afwijkende aansprakelijkheidsafspraken kunnen maken.
Daar staat tegenover dat belangrijke aansprakelijkheidsbeperkingen voor adviseurs zijn behouden. Zo blijven bepaalde schadecategorieën, zoals bedrijfsschade, omzetderving en vertragingsschade, uitgesloten en blijft de aansprakelijkheid van de adviseur gemaximeerd. Voor opdrachtgevers zal dit altijd daarom een belangrijk aandachtspunt blijven. Een ontwerpfout of onjuist advies kan leiden tot vertraging, herstelwerkzaamheden en aanzienlijke extra projectkosten. De financiële gevolgen van dergelijke fouten overstijgen niet zelden het honorarium van de adviseur.
Opdrachtgevers wijken hiervan in hun eigen set voorwaarden af. Veelal wordt gevolgschade niet uitgesloten, wordt teruggevallen op de bepalingen van het Burgerlijk Wetboek, gelden hogere aansprakelijkheidslimieten of worden aanvullende verzekeringseisen overeengekomen. Dat laatste zal soms overleg met de verzekeraar van de adviseur vergen en kan tot een hogere verzekeringspremie leiden. Het is juist in het belang van beide partijen hierover voorafgaand aan de opdrachtverstrekking in gesprek te gaan en keuzes te maken. Op die manier wordt de risicoverdeling beter afgestemd op de aard, omvang en financiële belangen van het project.
Toelichting bij DNR2025
De DNR2025 is met 22 artikelen een stuk korter dan de DNR2011, dat 59 artikelen kent. Die ‘winst’ wordt echter tenietgedaan doordat de DNR2025 vergezeld gaat van een toelichting van maar liefst 183 pagina’s. Deze toelichting is bedoeld als leeswijzer en hieraan komt geen zelfstandige juridische betekenis toe. Aangezien de toelichting echter ingaat op de bedoeling van de opstellers van de tekst van de DNR2025, dienen opdrachtgevers er rekening mee te houden dat rechters of arbiters wel degelijk juridische waarde aan de toelichting kunnen hechten.
AI-hulpmiddelen
De DNR2025 omarmt het gebruik van AI-hulpmiddelen door de adviseur. Sluipt er via een AI-tool een fout in het ontwerp, dan is de adviseur daarvoor verantwoordelijk. De DNR2025 schrijft niet voor dat de adviseur toestemming aan de opdrachtgever moet vragen voor het gebruik van AI-tools, en evenmin dat de opdrachtgever daaraan voorwaarden kan stellen. Ook stelt de DNR2025 niet de voorwaarde dat de adviseur, bij het gebruik van AI voor het genereren van beelden, uitsluitend in een veilig, afgesloten en niet-publiek systeem mag werken. Het is dan ook niet vreemd dat opdrachtgevers dit in hun eigen set afwijkingen op de DNR2025 wel expliciet van adviseurs verlangen.
Conclusie: voor opdrachtgevers blijft afwijken belangrijk
Hoewel de DNR2025 op een aantal punten opdrachtgevers tegemoetkomt, is ook de DNR2025 nog steeds stevig in het voordeel van adviseurs geschreven. Het verbaast dan ook niet dat veel opdrachtgevers afwijken van de DNR2025 door een eigen set standaardafwijkingen te hanteren en deze in rangorde te laten prevaleren boven de DNR2025.
Heeft u vragen over de toepassing van de DNR2025 of behoefte aan advies over het opstellen van standaardafwijkingen op de DNR2025? Neem dan gerust contact op.
