Wat is de btw-koepelvrijstelling?
Wanneer organisaties samenwerken en gezamenlijk diensten inkopen of uitvoeren, is in beginsel btw verschuldigd over die diensten. Dit kan leiden tot een kostenverhoging als de betrokken partijen de btw niet (volledig) kunnen aftrekken. De koepelvrijstelling maakt het onder voorwaarden mogelijk om deze btw-heffing te voorkomen. De vrijstelling is met name relevant voor sectoren waarin btw niet of beperkt aftrekbaar is, zoals de zorg, onderwijs en overheid.
Een koepel is in een figuur als volgt weer te geven:
Wanneer is de koepelvrijstelling van toepassing?
Voor toepassing van de koepelvrijstelling is allereerst een aparte entiteit vereist, btw-technisch een zogenoemde ‘zelfstandige groepering’ genoemd. De koepel verricht vervolgens diensten aan haar leden, de aangesloten instellingen. Dit fiscale aspect speelt dus mee bij de keuze voor een juridische samenwerkingsvorm (overeenkomst, entiteit).
Ten tweede is voor toepassing van de vrijstelling vereist dat de opgerichte entiteit diensten gaat verrichten die de instellingen anders zelf zouden verrichten of individueel zouden inkopen. De vrijstelling kan worden toegepast als sprake is van een samenwerkingsverband (een ‘zelfstandige groepering’, een aparte entiteit) dat diensten verricht aan haar leden, waarbij:
-
de diensten direct samenhangen met de activiteiten van de leden, en
-
de leden deze diensten anders zelf zouden uitvoeren of inkopen.
Voorbeeld: Denk aan meerdere zorginstellingen die gezamenlijk een entiteit oprichten voor personeelsinzet. Zonder vrijstelling is over deze diensten btw verschuldigd. Met toepassing van de koepelvrijstelling kan deze btw-heffing mogelijk worden voorkomen.
Welke nadere voorwaarden gelden voor de vrijstelling?
De toepassing van de koepelvrijstelling is, net als iedere andere btw-vrijstelling, aan strikte voorwaarden gebonden. Deze voorwaarden zijn bedoeld om te voorkomen dat door gebruik te maken van de koepelvrijstelling concurrentieverstoring ontstaat met marktpartijen.
De belangrijkste voorwaarden zijn:
-
De leden verrichten vrijgestelde of niet-belaste activiteiten
De leden van het samenwerkingsverband moeten zelf btw-vrijgestelde prestaties verrichten (zoals zorg, of onderwijsinstellingen) of geen btw-ondernemer zijn (zoals bepaalde overheidsorganisaties). -
Diensten zijn direct noodzakelijk
De diensten van de koepel moeten direct noodzakelijk zijn voor de vrijgestelde activiteiten van de leden. Dit criterium wordt in de praktijk strikt uitgelegd.Het moet gaan om diensten die:
• essentieel zijn voor de kernactiviteiten, en
• niet slechts ondersteunend of algemeen van aard zijn. -
Doorbelasting tegen kostprijs
De koepel mag uitsluitend de werkelijke kosten doorbelasten aan de leden. Er mag dus geen winstopslag worden gehanteerd. -
Geen verstoring van de concurrentie
De vrijstelling mag niet leiden tot concurrentieverstoring ten opzichte van marktpartijen die vergelijkbare diensten met btw aanbieden.
Voor welke diensten geldt de koepelvrijstelling niet?
In de Nederlandse regelgeving is een lijst opgenomen van diensten waarvan lang werd aangenomen dat deze per definitie tot concurrentieverstoring leiden. Denk hierbij onder meer aan IT-diensten en softwareontwikkeling, advisering en onderzoek, terbeschikkingstelling van personeel en pensioenadministratie. Voor deze diensten werd toepassing van de vrijstelling op basis van de btw-wetgeving uitgesloten. Er is echter recente rechtspraak die een einde betekent voor dit automatisme.
Europese rechtspraak 2026: meer ruimte voor de koepelvrijstelling
De koepelvrijstelling is gebaseerd op de Europese btw-richtlijn. Lidstaten moeten deze vrijstelling dan ook in lijn met Europese rechtspraak toepassen. Begin 2026 heeft het Hof van Justitie van de EU geoordeeld dat lidstaten niet op voorhand bepaalde categorieën diensten mogen uitsluiten van de vrijstelling enkel omdat zij mogelijk tot concurrentieverstoring leiden. In deze blog gaan wij in op de uitspraak van het Hof van Justitie.
Op basis van de recente rechtspraak geldt dat:
-
niet langer automatisch kan worden aangenomen dat bepaalde (bijvoorbeeld schoonmaak, IT- of personeels-) diensten buiten de vrijstelling vallen;
-
per geval moet worden beoordeeld of toepassing van de vrijstelling leidt tot concurrentieverstoring.
Praktisch gevolg van de rechtspraak
De koepelvrijstelling lijkt op basis van de Europese Rechtspraak weer meer ruimte te bieden, met name voor samenwerkingen op het gebied van facilitaire dienstverlening, ICT en de gezamenlijke inzet van personeel.
Valkuilen bij toepassing koepelvrijstelling
Hoewel de vrijstelling kansen biedt, is ook hier de praktijk vaak weerbarstig. Belangrijke aandachtspunten zijn:
-
Te ruime invulling van “direct noodzakelijk”: Ondersteunende diensten vallen niet altijd onder de vrijstelling.
-
Onjuiste kostendoorbelasting: Ook indirecte opslagen of risico-opslagen zijn niet toegestaan.
-
Concurrentietoets wordt onderschat: De Belastingdienst kijkt kritisch naar mogelijke marktverstoring.
-
Onjuiste inrichting van het samenwerkingsverband: De juridische en feitelijke structuur moet aansluiten bij de btw-vereisten.
Een onjuiste toepassing kan leiden tot btw-naheffingen, vaak met terugwerkende kracht.
Koepelvrijstelling benutten? Zorgvuldige inrichting is essentieel
De btw-koepelvrijstelling kan een belangrijk instrument zijn om btw-druk binnen samenwerkingsverbanden in de semipublieke sector te beperken. Recente rechtspraak van het Hof van Justitie biedt daarbij ruimere mogelijkheden, doordat minder snel wordt aangenomen dat sprake is van concurrentieverstoring.
Tegelijkertijd blijft de toepassing complex en feitelijk van aard en spelen naast fiscale argumenten ook vraagstukken rondom governance, rechtsvormkeuze en afspraken tussen partijen een grote rol bij de inrichting van een samenwerking. Een zorgvuldige beoordeling en inrichting van de samenwerking vanuit verschillende perspectieven is daarom essentieel.
Overweegt u een samenwerkingsverband op te zetten of wilt u beoordelen of de koepelvrijstelling in uw situatie kan worden toegepast? Neem gerust contact met ons op, wij denken graag met u mee.
